Shkenca · Hapësira dhe universi
Si krijohen yjet?
Kur ngre sytë natën, po sheh dije të vjetra. Shumë prej atyre pikave kanë nisur jetën në re të errëta, atje ku graviteti mblodhi gazin derisa u ndez një zemër e re drite.
Hapësira mes yjeve nuk është krejt bosh. Atje notojnë re të mëdha, të quajtura mjegullnaja, të bëra kryesisht nga hidrogjen, pak helium dhe kokrra të vogla pluhuri. Shumicën e kohës ato qëndrojnë të qeta. Por një shtytje — ndoshta vala e një ylli që shpërthen — mund t'i trazojë.
Graviteti mblodhi renë
Graviteti është forca që të mban në karrige dhe që e mban Hënën rreth Tokës. Brenda një mjegullnaje ai tërheq gazin drejt vendeve ku ka pak më shumë lëndë. Sa më shumë gaz mblidhet, aq më i fortë bëhet tërheqja. Ngadalë formohet një top i dendur. Shkencëtarët e quajnë protoyll: yll që po lind, por që ende s’është ndezur.
Protoylli ende nuk është yll i vërtetë. Ai ndriçon sepse gazi që bie mbi të nxehet, jo sepse ka ndezur furrën e vet. Rreth tij shpesh rrotullohet një disk pluhuri. Nga ai disk, miliona vjet më vonë, mund të lindin planetë.
Një yll nuk është zjarr si zjarri i oxhakut. Oxhaku djeg dru me oksigjen. Ylli shkrin bërthama atomesh.
Çasti kur ndizet
Kur bërthama e protoyllit arrin rreth 15 milionë gradë Celsius, bërthamat e hidrogjenit fillojnë të bashkohen dhe të bëhen helium. Ky proces quhet bashkim bërthamor. Ai lëshon dritë dhe nxehtësi që shtyjnë nga brenda jashtë, ndërsa graviteti shtyn nga jashtë brenda. Kur këto dy forca barazohen, ylli hyn në pjesën më të gjatë të jetës së tij.
Dielli ynë e bën këtë prej rreth 4.6 miliardë vjetësh dhe pritet të vazhdojë edhe disa miliardë të tjera. Yjet shumë më të rëndë jetojnë shkurt dhe përfundojnë me shpërthime të mëdha. Yjet shumë më të vegjël shpenzojnë lëndën ngadalë, për një kohë që ia kalon moshës së tanishme të universit.
Herën tjetër që sheh një qiell të pastër, kujtohu: çdo pikë është një furrë e largët, dhe disa prej tyre po lindin pikërisht tani, në re që ne i shohim vetëm me teleskopë.
Fjalë e re
- Protoyll
- Yll që po mblidhet nga gazi, por që ende s’e ka ndezur furrën e vet.
- Bashkim bërthamor
- Kur bërthamat e hidrogjenit bashkohen në helium dhe lëshojnë dritë e nxehtësi.
Fakte interesante
- Dielli ynë është një yll mesatar, as ndër më të vegjlit dhe as ndër gjigantët.
- Drita e yjeve të largët mund të ketë nisur udhëtimin para se ti të kishe lindur — ndonjëherë para se të ekzistonte Toka.
- Një yll fillon bashkimin bërthamor kur bërthama e tij nxehet mjaftueshëm për të shkrirë hidrogjenin në helium.
Çfarë mësuam?
Yjet lindin në re gazi dhe pluhuri. Graviteti i ngjesh, temperatura rritet dhe, kur nis bashkimi i hidrogjenit, ylli fillon të shkëlqejë. Masa e tij vendos sa gjatë do të jetojë.
